Nieruchomości we Włoszech to sektor, który od lat mierzy się z problemami. Rząd postanowił im zaradzić, a jak wiadomo, wśród polityków najpopularniejszym sposobem na pobudzenie koniunktury są… dopłaty. Niestety, pomysł okazał się kompletną klapą. Na dodatek, katastrofalnie drogą.
Program wsparcia rynku nieruchomości hucznie nazwano “SuperBonus”. Polegał on na tym, że państwo płaciło właścicielom mieszkań 110% kosztów renowacji ich nieruchomości.
Warto uważnie przyjrzeć się mechanizmowi dopłat. Nie były to bezpośrednie dotacje, wykorzystano bowiem dość kreatywny sposób. Zamiast bezpośrednich dopłat były ulgi podatkowe, które można było przenosić, a nawet zbywać.
Na przykład, właściciel nieruchomości zlecał prace firmie wykonującej remont, a koszt był pokrywany z tytułu “SuperBonusu”. Mógł również odliczyć sobie ten koszt od podatku, a nawet… sprzedać go bankowi. Nietrudno przewidzieć, jaki mógł być tego skutek, ale o tym jeszcze za chwilę.
Sprytna sztuczka księgowa włoskiego rządu
Taki mechanizm zapomóg był korzystny dla rządu, który od lat zmagał się z wysokim zadłużeniem i niedoborem środków w budżecie. Dług publiczny Włoch sięa już bowiem 140% PKB.
Gdyby wsparcie dla właścicieli nieruchomości było dopłatą czy dotacją, to byłby to dla rządu wydatek. Tymczasem, konstrukcja “SuperBonusu” pozwalała ukrywać koszty programu – nie były to przecież dotacje! Wsparcie to było wykazywane jedynie jako utracone dochody podatkowe, a nie nowe wydatki.
“Kredyty te stały się rodzajem waluty fiskalnej, równoległym instrumentem finansowym, który funkcjonował jako dług pozaksięgowy”. Stwierdził Luis Garicano, profesor polityki publicznej w London School of Economics i były członek Parlamentu Europejskiego.
Oczywiście, rząd gorąco promował ideę programu. Premier Giuseppe Conte ogłosił, że SuperBonus “poprawi efektywność energetyczną i pobudzi gospodarkę, która ledwo rosła przez ponad dwie dekady”. “Każdy będzie mógł wyremontować swoje domy, aby uczynić je bardziej ekologicznymi. Nie wydasz ani grosza na te remonty”, zachwalał ówczesny szef rządu.
“Darmowy obiad” dla rynku nieruchomości i rządu?
„Superbonus ilustruje głębszy problem, przed którym stoi Europa: tradycyjne mechanizmy dyscypliny fiskalnej uległy załamaniu” – zauważył Luis Garicano, ekonomista z londyńskiej LSE. – “Konfiguracja ta celowo tworzyła iluzję darmowego obiadu”
Niestety, w ekonomii “nie ma czegoś takiego, jak darmowe obiady”, powiedział niegdyś Milton Friedman, a program “SuperBonus” okazał się kolejnym potwierdzeniem tej maksymy. Finalnie, stworzył on warunki do tego, co były minister gospodarki Daniele Franco nazwał „jednym z największych oszustw w historii Republiki” Włoch.
Konstrukcja programu stworzyła idealny schemat do nadużyć i defraudacji rzadowych pieniędzy.
Wykonawcy często zawyżali koszty renowacji, zwielakratniając rzeczywiste koszty. Niekiedy w ogóle nie wykonywano żadnych prac, a tylko je zgłaszano. W ten sposób można było produkować kolejne i kolejne “puste” faktury, a na dodatek cały proces zautomatyzować.
Prędko utworzyły się liczne kliki i grupy interesów – właścieli nieruchomości, wykonawców prac budowlanych i banków, które kupowały takie fałszywe faktury, a łupem dzieliły się z resztą. “Doskonałe narzędzie dla zorganizowanej przestępczości finansowej”, zauważył Luis Garcano, ekonomista.
Takie fałszywe kredyty mogły być następnie wielokrotnie odsprzedawane na nieuregulowanym rynku ulg podatkowych wspieranych przez państwo. W 2023 roku włoskie władze oszacowały, że takie nieuczciwe działania kosztowały podatników aż 15 mld euro, czyli ponad 60 mld PLN. Za taką sumę można byłoby wybudować 30 warszawskich Stadionów Narodowych. Koszty programu jednak dopiero się rozkręcały.
Roczne koszty wzrosły z 1% PKB w 2021 roku, do 3% w 2022 roku, a potem 4% w 2023 roku. Skala korupcji i rozpasania była tak duża, że budowlańcy zaczęli oferować ludziom pieniądze na remont ich domów. Program, którego budżet początkowo zakładał koszt rzedu 35 mld euro, ostatecznie będzie kosztował włoskich podatników 220 miliardów euro, czyli blisko bilion złotych. Dla porównania, to trzy razy mniej niż Włochy otrzymały z europejskiego “Funduszu Odbudowy” (około 70 mld euro).
Wykres: “Optymistyczna” wersja wyceny kosztów programu “SuperBonus” do końca sierpnia 2024 roku.
Źródło: Wikimedia Commons.
W ramach programu odnowiono około 496 tys. mieszkań. Łatwo przeliczyć, że przeciętny koszt programu w przeliczeniu na jedną nieruchomość to około 320 tys. euro, czyli ponad 1,3 miliona PLN na jeden lokal.
Kto poniesie koszt włoskiego programu dla rynku nieruchomości?
Odpowiedź jest prosta: włoscy podatnicy, konsumenci, ale także Unia Europejska i jej kraje członkowskie.
“Koszty, choć ogromne, zostały rozłożone na wszystkich podatników i przesunięte w przyszłość dzięki mechanizmowi ulg podatkowych” – skomentował Luis Garicano, ekonomista.
“Korzyści skoncentrowały się na głośnych grupach wyborców: właścicielach domów przeprowadzających remonty, ruchu na rzecz ochrony środowiska i wykonawcach widzących kwitnący biznes” – dodał.
Jak to bywa z dopłatami stymulującymi popyt, dynamicznie wzrosły też ceny kluczowych produktów i towarów. Nie jest chyba zaskoczeniem to, że gwałtownie zwiększyły się ceny usług i materiałów budowlanych. Tuż po pandemii wzrosły one o 20%, a potem jeszcze o 13% po wrześniu 2021 roku, szacują Corsello i Ercolani, włoscy ekonomiści. Program “SuperBonus” odpowiadał za 7 pkt. proc. tej zwyżki.
Tekst przygotował FXMAG
